Filia nr 9, ul. Serbinowska 1A

W 1975 roku w wydawnictwie „Nasza Księgarnia” ukazała się książka, która dziś dostępna jest w niewielu egzemplarzach, a skojarzenie budzi najczęściej wśród starszych mieszkańców Kalisza lub badaczy historii naszego miasta.

Spotkaniem w Filii nr 9 postanowiliśmy przywołać zarówno powieść, jak i postać autora, zwłaszcza, że uczestnikami spotkania byli ludzie młodzi – licealiści dwóch drugich klas humanistycznych IV LO im. Ignacego Jana Paderewskiego w Kaliszu. Zaproszenie do poprowadzenia spotkania przyjął PRZEMYSŁAW MAŃKA – absolwent polonistyki, nauczyciel, który swoją pracę magisterską i doktorską poświęcił JANUSZOWI TEODOROWI DYBOWSKIEMU. W tym celu przeprowadził niezliczoną ilość kwerend, rozmów, odwiedzin w placówkach, instytucjach i domach prywatnych. Zdobył wiele bezcennych pamiątek po pisarzu i równie ważnych informacji oraz dokumentów.

JANUSZ TEODOR DYBOWSKI, poeta, prozaik, dramaturg i publicysta, nie urodził się w Kaliszu, choć tu spędził lata dzieciństwa i młodości. Z pobliskich Piwonic, gdzie ojciec Dybowskiego był nauczycielem, jako pięcioletnie dziecko widział płonący w czasie zbombardowania w 1914 roku Kalisz. Zdobywając wykształcenie mieszkał w kraju i poza jego granicami, osiedlając się w końcu w Warszawie. Do Kalisza już nie wrócił, a Kalisz wraca do Dybowskiego najczęściej poprzez „SAGĘ GRODU NAD PROSNĄ”.

Niejasna aura, jak powstała wokół powieści Dybowskiego spowodowana była, paradoksalnie, odwagą pisarza, który w czasach PRL- u napisał pozytywnie o Niemcach, przedstawiając ich udział w polskim ruchu oporu na terenie Kalisza i okolic. Czuli się oni, zresztą, Polakami niemieckiego pochodzenia i w walce o to poczucie oddali życie. Treść „Sagi…” stała się w ten sposób przedmiotem gwałtownej krytyki i powodem nagonki na pisarza. Janusz Teodor Dybowski zmarł dwa lata po opublikowaniu powieści. Niektórzy uważają, że sprawa „Sagi…” „zabiła go”. Książka została wycofana z księgarń.

Barwna, ciekawa i urozmaicona prezentacją fotografii osób, miejsc i dokumentów, opowieść Przemysława Mańki o wątkach „Sagi grodu nad Prosną”, dotyczyła w dużym stopniu jej bohaterów. Wybór ich nazwisk, do złudzenia przypominających nazwiska rzeczywistych osób nie pozostawiał wątpliwości, że państwo Frude to Fuldowie, Fedeger – Fibigerowie, a Nawroccy to Nowaccy. Los Henryka Fulde, członka AK, zamordowanego przez Niemców w przeddzień wyzwolenia w 1945 roku, który wcześniej odrąbał sobie palce u ręki by uniknąć wcielenia do armii niemieckiej, znany jest kaliszanom choćby za sprawą relacji jego kolegi, Władysława Kościelniaka.

Dokumentalną wartość powieści, choć określanej przecież jako powieść dla młodzieży, potwierdził film, który uczestnicy spotkania mieli okazję obejrzeć. Film nakręcony w 1995 roku przez ANDRZEJA E. ANDROCHOWICZA, nosi tytuł „TRAGEDIA W LESIE SKARSZEWSKIM” i przywołuje wydarzenia sprzed pięćdziesięciu, wówczas, lat.

W styczniu 1945 roku, cztery dni przed wyzwoleniem Kalisza, w Lesie Skarszewskim hitlerowcy rozstrzelali 56 Polaków, w tym grupę AK-owców pochodzenia niemieckiego. Byli to Alfred i Elwira Fibigerowie, Konrad Wűnsche, Emil i Henryk Fulde (ojciec i syn), Jerzy Drescher, Irena Stark, Alfred Nowacki, Bruno Lompa i Bożena Deutschman. O działalności AK w Kaliszu i procesie opowiadają: Barbara Pawlak – skazana na śmierć w pokazowym procesie AK-owców, cudem uniknęła wykonania wyroku, oraz jej przyjaciółka Hanna Fulde – także z AK, która przez przypadek uniknęła aresztowania. W dniu 25 kwietnia 1945 r. rozpoczęto ekshumację zamordowanych w Lesie Skarszewskim. Relację z tego wydarzenia oraz z pochówku zamordowanych przedstawia kpt. rez. MO Tadeusz Martyn.

Spotkanie z Przemysławem Mańką było również okazją do zaprezentowania młodzieży zdjęć z okupowanego Kalisza, dokumentujących na przykład publiczne rozstrzelanie księdza Pawłowskiego, proboszcza parafii Chocz, czy sceny z dworca kolejowego przed wywózką ludności.

Tekst: Joanna Mąkosza
Fot. spotkania: Marcin Galant
Poniższe fotografie pochodzą z prezentacji przygotowanej przez pana Przemysława Mańkę
Kliknij na zdjęcie aby powiększyć obraz...