Biblioteka Główna, ul. Legionów 66

„Sacrum i profanum w twórczości Tomasza Manna” - spotkanie z dr. Jackiem Kępą

22 października 2010

W Bibliotece Głównej odbyło się spotkanie poświęcone życiu i twórczości Tomasza Manna, a poprowadził je dr Jacek Kępa. Gość jest absolwentem filologii polskiej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i filologii niemieckiej Uniwersytetu Wrocławskiego. W roku 2008 obronił pracę doktorską poświęconą temu pisarzowi, wydaną w tym samym roku pod tytułem „Sacrum i profanum w twórczości Tomasza Manna”. Obecnie pracuje w Urzędzie Miejskim w Krotoszynie.

Terminy sacrum i profanum zostały objaśnione na wystawce towarzyszącej wykładowi. Sacrum oznacza sferę świętości, a profanum sferę świecką.

Pierwsza część spotkania była ilustrowana prezentacją i dotyczyła życia Tomasza Manna – autora powieści, esejów i jednego dramatu. Można było zobaczyć zdjęcia pisarza i członków jego rodziny, miejsc z nim związanych oraz okładki książek.

Dr Kępa przybliżył gościom fakty o czasach, w których żył Mann – pierwsza połowa życia pisarza przypadła na okres II Rzeszy. Przedstawił także historię powstania eseju „Rozważania człowieka apolitycznego”. Autor pisał książkę przez większość I wojny światowej. Esej jest owocem politycznego sporu z bratem: Tomasz Mann popierał Niemców, a brat Francuzów.

Prowadzący szczególną uwagę poświęcił powieści „Buddenbrookowie”. Gdy się ukazała, autor miał zaledwie 26 lat, a to właśnie dzięki niej zyskał sławę. Wiąże się z tym kwestia okoliczności przyznania pisarzowi Literackiej Nagrody Nobla w 1929 roku. Jeden z członków komitetu zastrzegł, iż zagłosuje za kandydaturą Manna pod warunkiem, że oficjalnie autor zostanie doceniony za „Buddenbrooków”. Tak też się stało, ale – jak wyjaśnił dr Kępa – tak naprawdę duży wpływ na decyzję o przyznaniu nagrody miała powieść „Czarodziejska góra”.

Kolejne ważne wydarzenie w życiu pisarza to nieplanowana emigracja w Stanach Zjednoczonych i Szwajcarii. Plany podróżnicze związane z odczytami sprawiły, że po dojściu Hitlera do władzy, Mann przebywał za granicą. Jako wróg wodza III Rzeszy nie mógł wrócić do kraju, gdyż groziło mu aresztowanie.

Ciekawostką był slajd pokazujący berlińską konstrukcję, przedstawiającą nazwiska szczególnie ważne dla Niemców. Mann pojawia się zaraz po Goethe i Brechcie.

W drugiej części spotkania Jacek Kępa opowiedział o Tomaszu Mannie jako pisarzu mieszczańskim, tzn. podkreślającym takie cechy jak solidność, rzetelność, honor, dbanie o dobro rodziny i ogółu. Omówił na czym polegało sacrum i profanum w jego twórczości:

- Zanim o „Buddenbrookach”, jako o powieści mieszczańskiej opowiem, muszę wspomnieć o innym utworze, wydanym kilka lat po „Buddenbrookach”. W 1905 roku socjolog niemiecki, kulturoznawca Max Weber, wydał książkę zatytułowaną „Etyka protestancka i duch kapitalizmu” i w niej stworzył taką teorię, według której kapitalizm rozwinął się z religii. Mianowicie, zdaniem tego naukowca (...), pewien szczególny odłam religii, mianowicie kalwinizm (...), miał taki światopogląd, który polegał na tym, że jeżeli kupiec dorabiał się pieniędzy, dorabiał się majątku, to było to dla niego widomym znakiem łaski Boga, jaka na nim spoczywała. (…) To zakładało, że to co materialne służyło chwale, służyło rozwojowi tego, co duchowe. To co było świeckie, to co stanowiło profanum właśnie, istniało po to, żeby podkreślać wagę sacrum. W światopoglądzie mieszczańskim te dwie sfery żyły w równowadze.

- „Buddenbrookowie” to powieść o upadku rodziny. A ta rodzina upada właśnie dlatego, że ten światopogląd religijny, który stanowił istotę mieszczaństwa, zaczyna tracić swoją wartość, przestaje być ważny. Kolejne pokolenia kupców – jedynym ich zadaniem jest pomnażanie majątku.

Jacek Kępa omówił także m.in. problematykę relacji pomiędzy sacrum a profanum na przykładzie powieści „Czarodziejska góra”: czy sensem życia człowieka jest śmierć (postawa średniowieczna), czy też możemy stworzyć sobie „raj na ziemi” (postawa oświeceniowa). Trzecie ważne dzieło Manna to „Józef i jego bracia”.

Na zakończenie gość odpowiadał na pytania.

Wśród publiczności obecna była grupa studentów słabosłyszących, którym wykład tłumaczyła językiem migowym pani Małgorzata Wasilewska.

Tekst, fot.: Marcin Galant
Kliknij na zdjęcie aby powiększyć obraz...