Biblioteka Główna, ul. Legionów 66

 „Sarmatyzm wczoraj i dziś” - pod takim tytułem odbyło się w Miejskiej Bibliotece Publicznej im. Adama Asnyka w Kaliszu  piąte z kolei „Spotkanie z COOLturą”. Gościem specjalnym był prof. dr hab. Józef Tomasz Pokrzywniak, znawca literatury dawnej, szczególnie Oświecenia, dziekan Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, członek Rady Naukowej Instytutu Badań Literackich PAN.

Podczas prawie dwugodzinnego wykładu licznie zebrana publiczność mogła zapoznać się z ponad dwustuletnią historią zjawiska, które od końca XVI wieku aż po lata 60‑te XVIII wieku kształtowało polską historią narodową. Tak chętnie opisywana przez Macieja Stryjkowskiego, Marcina Kromera czy Aleksandra Gwagnina przeszłość oparta na, fałszywym niestety, micie sięgającym starożytnych Sarmatów, nie przetrwała próby czasu. Przywoływane podczas spotkania nazwiska współczesnych historyków i literaturoznawców, ich książki, studia i artykuły sprawiały, że co bardziej ambitni słuchacze dyskretnie robili notatki.

Co było najważniejsze: jeśli złota wolność, to dlaczego demokracja szlachecka posiadała ograniczenia, jeśli liberum veto (źrenica tej wolności), to czy był to przejaw szlacheckiego idealizmu, czy może głupoty, a jeśli wolna elekcja i artykuły henrykowskie, to dlaczego zawiązywano konfederacje. Dlaczego satyry Gracjana Piotrowskiego lub komedie Franciszka Zabłockiego są nacechowane negatywnie, a napisany już po III rozbiorze wiersz Franciszka Karpińskiego Żale sarmaty nad grobem Zygmunta Augusta nosi cechy jeśli nie neutralne, to wręcz pozytywne. Na te właśnie pytania odpowiedzi można było usłyszeć w piątkowe popołudnie. Doskonałym uzupełnieniem wykładu stały się, mistrzowsko zaprezentowane przez kaliskiego aktora Lecha Wierzbowskiego fragmenty Opisu obyczajów za panowania Augusta III Jędrzeja Kitowicza.

Osobnym zagadnieniem, któremu prof. Pokrzywniak poświęcił część spotkania, były sarmackie tradycje i zwyczaje z naczelną, znaną nam do dziś, zasadą Gość w dom, Bóg w dom. Wyjątkowa gościnność, wesołość, zajazdy, kuligi, trunki, a co za tym idzie, nieograniczone pijaństwo powodowało, że „szlachta uznawała Rzeczpospolitą za wyspę szczęśliwości na oceanie despotyzmu”.

Skoro było tak dobrze, to dlaczego tak źle się skończyło? Kto zburzył równość wewnątrz stanu szlacheckiego, co spowodowało kryzys w sądownictwie, polityce i obyczajach? Czy Oświecenie byłoby inne, gdyby nie ten właśnie kryzys? Odpowiedzią były utwory Ignacego Krasickiego, Franciszka Bohomolca, Franciszka Zabłockiego, aż po Konstytucję 3 Maja.

Jako wytrawny dydaktyk, profesor Pokrzywniak wykład zakończył słowami: „Mimo iż sarmatyzm odszedł do przeszłości i pozostała po nim jedynie tradycja sarmacka, to żyje ona po dzień dzisiejszy. My tę tradycję w sobie nosimy, dziedziczymy po przodkach. Heroizm, bohaterstwo, poczucie wolności pozwoliło przetrwać nam 123 lata niewoli. Czerpmy z tego dziedzictwa to, co twórcze, oryginalne i niepowtarzalne. Wydobywajmy to, co najwartościowsze i interesujące”.

Tekst: Karena Łuszczykiewicz
Fot.: Marcin Galant
Kliknij na zdjęcie aby powiększyć obraz...